Stel je voor. Je zit in een volle treincoupé. Ineens begint iemand te schreeuwen. Rare, nare dingen, gericht op het deel van de aanwezigen waartoe jij behoort. De een kijkt nog aandachtiger dan zij al deed naar het scherm van haar mobiele telefoon. Een ander bestudeert geconcentreerd zijn nagels. Een derde lijkt gefascineerd door wat zich buiten afspeelt. De schreeuwer blijft schreeuwen. Je kijkt naar beneden en hoopt dat niemand zal merken dat hij het over jou heeft en over mensen zoals jij. Vooral niet opvallen en je zeker niet uitspreken: dan waait het wel over.
‘Alle witte mannen naar achteren!’
Zo heb ik me de afgelopen jaren vaak gevoeld als het ging over de witte man. Bijvoorbeeld toen een euh… witte vrouw wier naam mij even niet te binnen schiet, haar optredens geregeld voorzag van de aansporing ‘Alle witte mannen naar achteren!’ Of toen een andere dame een radio-item over de comeback van Matthijs van Nieuwkerk besloot met ‘Tja… witte mannen komen altijd op hun pootjes terecht’. Ik voel me niet aangesproken. Tegelijk weet ik dat het over mij gaat. Althans, wel in het hoofd van degenen die ‘de witte man’ steeds weer als boeman presenteren.
Ik mag dan een lichte huidskleur hebben en mezelf dus ‘blank’ noemen…. Ik ben niet wit als het papier waarop ik schrijf of het shirt dat ik draag… En ik heb nooit de kansen en de carrière van een Matthijs van Nieuwkerk gehad. Evenmin als de shit die hem daarna ten deel viel. Om nog maar te zwijgen van zijn ongetwijfeld goedgevulde bankrekening, waarbij mijn inkomen in het niet zinkt. Waar kun je de zeven vinkjes krijgen? Ik zou het graag willen weten.
Schieten met hagel
Onder mijn voorouders geen regenten of slavenhouders, maar Brabantse boeren en arbeiders, huisvrouwen en onderwijzers die zich uit de naad werkten voor hun kinderen en kleinkinderen. ‘De Witte Man heeft de macht,’ hoor ik zeggen. Dat geldt dan in elk geval niet voor de blanke Nederlanders waarvan ik afstam en ook al niet voor mijzelf. De realiteit is dat het zowel in Europa als daarbuiten – ja: ook in donker Afrika en Azië, Australië en Amerika – altijd kleine groepjes zijn geweest die zich macht en rijkdom hebben toegeëigend. Het was dus niet De Witte Man, maar de ondernemende of roofzuchtige, ambitieuze dan wel idealistische man – en soms vrouw – van welke kleur dan ook. Daarvoor blanke mannen in het algemeen verantwoordelijk stellen, lijkt me een onthutsend staaltje schieten-met-hagel waar een analytische scherpschutter beter op zijn plaats zou zijn.
Met de demonisering van De Witte Man val je miljoenen mensen aan die part noch deel hebben gehad aan uitbuiting en onderdrukking, en vaak zo goed als geen macht of rijkdom bezitten. Om er maar één te noemen die ik goed ken: Remko van Broekhoven is geen Mark Rutte of Koning Willem-Alexander. Twee mensen met wie ik niet alleen sekse en huidskleur deel, maar ook nationaliteit en leeftijd. Maar van wie ik verder vooral immens verschil als het om ‘privilege’ gaat. Remko van Broekhoven heeft ook een stuk minder bereik en kapitaal in onze aandachtseconomie dan een Sylvana Simons of een – nu weet ik het weer – Sophie Straat. Immers: tegenwoordig ben je in de publieke opinie en de culturele wereld beter af als je jong, vrouw en/of gekleurd bent. Het lijkt erop dat nogal wat witte mannen allang naar achteren zijn geduwd, of zichzelf daar gedienstig hebben opgesteld.
Discrimineren, maar dan ‘positief’
Zelfs al zou ikzelf actief hebben deelgenomen aan het discrimineren van anderen… Of stamde ik wel degelijk af van mannen die anderen tot slaaf hebben gemaakt… Zou ik dan wél vanuit schuldgevoel dienen te handelen? Zou je mij dan mogen haten, en mogen discrimineren, al of niet ‘positief’? Mensen als Nelson Mandela en Martin Luther King vonden van niet. Ze wezen het systeem dat hen met geweld bejegende radicaal af maar bleven altijd de mens zien in hun tegenstanders. Omdat ze wisten dat ook bij hen niet de huidskleur maar het handelen bepalend was.
Tegelijkertijd deden King en Mandela een voortdurend beroep op de ‘betere engelen’ in hun zwarte aanhangers zelf. Zij begrepen iets wat de huidige verheerlijkers van al wat gekleurd en ‘onderdrukt’ is, lijkt te ontgaan. Dat tot een bepaald ‘ras’ of een zekere sekse behoren, je niet vrijwaart van de nare kantjes in jezelf. Wie zich tegenwoordig blindstaart op de grote boze witte man, ziet maar al te snel niet langer wat alle anderen dan die witte man voor kwaadaardige dingen kunnen doen. Sterker nog, die praat agressie, haat of zelfs geweld goed. Dat wordt dan gerechtvaardigd door alles wat Whitey de wereld heeft aangedaan.
Onkritisch en onbarmhartig
De hele misvatting ligt al in het idee dat alleen blanken racistisch kunnen zijn, en alleen mannen seksistisch. De historie van het menselijke ras leert – helaas – iets heel anders. Maar als een geschiedenisles niet volstaat, is daar altijd de demonisering van ‘de witte man’ zelf nog. Hoeveel duidelijker kan een praktijk discriminerend zijn? Je beoordeelt mensen – in de regel negatief – op zaken waaraan ze weinig tot niets kunnen doen. En stelt ze vervolgens achter. Martin Luther King droomde van een samenleving waarin zijn kinderen niet zouden worden beoordeeld op de kleur van hun huid, maar op de inhoud van hun karakter. Niet alleen zijn kinderen, maar alle kinderen. Je kan eraan toevoegen dat we zelfs bij het oordelen over karakter mild zouden mogen zijn, want ook dat is nog niet zo makkelijk te veranderen.
In plaats daarvan zitten we nu opgescheept met zogenaamde antiracisten die even onkritisch zijn jegens zichzelf als onbarmhartig voor anderen. Dat wil zeggen, anderen die níet de vereiste kleur of het goede geslacht hebben. De ironie is dat deze maar al te racistische antiracisten daarmee de denkwereld hebben overgenomen van de blanke racisten van weleer. Ook die immers meenden dat sommigen simpelweg door hun ras en sekse aan de goede kant van de geschiedenis stonden. En dat in dienst van deze morele superioriteit alle middelen gerechtvaardigd waren.
Weg uit de moshpit van Sophie Straat
De aanval op De Witte Man heeft nog een extra bezwaar. Ze verdeelt, verwart en verscheurt. Precies op een moment dat we meer dan ooit samenwerking behoeven in veel waardiger gevechten dan in de moshpit bij Sophie Straat. Wie hele groepen wegzet als zondebok, maakt de kans kleiner om resultaat te boeken in actie voor een rechtvaardiger economie, democratischer politiek, en bestaansveiliger natuur. Alle energie die nu besteed wordt aan ‘de juiste’ woorden – degene die jij gebruikt, of degene die je anderen dwingt te gebruiken – kan beter worden gebruikt. Voor échte oplossingen van échte problemen. Blijf je doorgaan met ‘witte mannen’ demoniseren, dan jaag je niet alleen die blanke mannen bij je weg. Het zijn ook veel vrouwen en mannen met een andere kleur die zich van je distantiëren.
Want ook die misvatting mag wel eens worden doorgeprikt: degenen die van de witte man een boeman hebben gemaakt, vertegenwoordigen niet ‘de zwarten’ of ‘de vrouwen’. Zij representeren slechts hun eigen onhygiënische manier van denken. Opvallend vaak zijn het zelf ‘witten’ die voortdurend roepen dat ‘witten’ een toontje lager moeten zingen en een stapje achteruit moeten zetten. Be my guest. Maar die kans is klein. Ze hebben namelijk van dit verhaal hun verdienmodel gemaakt. Het biedt hen – of hun zwarte zusters en broeders, mits ideologisch gelijkgestemd – de kans om een prominente plaats te verwerven en behouden in de publieke opinie. Of – minstens zo belangrijk – in het Therapeutisch-Industrieel complex.
Witte man met een punt
“Met wat de mens hoort te doen in de wereld houd ik mij niet bezig – daar bemoeien anderen zich al genoeg mee –, maar met wat ík er doe.” Aldus Michel de Montaigne, aan het eind van de zestiende eeuw. Een witte man… Maar ook een witte man kan een punt hebben. Ofwel: blijf vooral doorgaan met je wild geraas. Ik weet wie ik ben, vanwaar ik kom en waarvoor ik sta. Ik blijf hoogstens hopen – al is het tegen beter weten in – dat je beter kan.
